Samenvatting
Nikolaihof Wachau in Mautern an der Donau is een buitenbeentje in de beste zin: het geldt als het oudste wijngoed van Oostenrijk en tegelijk als een van de vroegste biodynamische wijnbedrijven ter wereld. Op ongeveer 21 tot 22 hectare teelt de familie Saahs sinds 1971 streng volgens de Demeter-richtlijnen vooral Riesling en Grüner Veltliner. De stijl is rustig, traag en op rijping gericht: lange spontane gistingen, lange rijping op groot houten fust en zeer weinig ingrijpen. Beroemd werd het huis met de Riesling 'Vinothek', die vele jaren op fust ligt voordat hij op de markt komt – en die in 2014 als eerste Oostenrijkse wijn 100 Parker-punten kreeg.
Geschiedenis
De geschiedenis van Nikolaihof reikt verder terug dan die van vrijwel elk ander Europees wijngoed. Het hof in Mautern staat op de funderingen van een Romeinse nederzetting; wijnbouw in de streek is al sinds de oudheid gedocumenteerd. Binnen de muren zijn de resten van een vroegchristelijke basiliek bewaard gebleven, waar in het jaar 985 onder bisschop Pilgrim van Passau een synode werd gehouden. Als vrije hof van het Passause klooster St. Nikolai – vandaar de naam – duikt het landgoed in 1075 voor het eerst op in een oorkonde. De huidige gebouwen dateren grotendeels uit de 15e eeuw.
Sinds 1894 is het hof eigendom van de wijnbouwersfamilie Saahs. De beslissende stap naar de moderne tijd kwam paradoxaal genoeg door terug te kijken: in 1971 schakelde Christine Saahs samen met haar man Nikolaus over op biodynamische bedrijfsvoering volgens Demeter – in een tijd dat dat in de internationale wijnbouw nog nauwelijks bekend was. Nikolaihof behoort daarmee tot de langst onafgebroken biodynamisch werkende wijngoederen ter wereld. Vandaag zet de volgende generatie rond Nikolaus (Niki) Saahs het werk voort, zonder van die koers af te wijken.
Ligging & terroir
Mautern ligt op de rechteroever van de Donau aan het oostelijke uiteinde van de Wachau, tegenover Stein en Krems. De Wachau is een nauwe doorbraakvallei van de Donau en zorgt voor een zeldzame klimaatcombinatie: warme, Pannonisch beïnvloede dagen uit het oosten ontmoeten koele nachtlucht uit het Waldviertel in het noorden. Die grote dag-nachtverschillen behouden zuur en aroma – de basis voor de typische spanning van Wachau-witwijnen.
De bodems zijn kleinschalig en gevarieerd. Op de terrassen domineren schrale verweerde oergesteente-bodems (gneis, glimmerschist) en riviergrind, terwijl in lager gelegen percelen löss en zand voorkomen. Riesling staat bij voorkeur op het magere oergesteente, waar hij strak, ziltig en langlevend wordt; Grüner Veltliner vindt op löss de diepere bodems die hem kracht, kruidigheid en volheid geven.
Stijl & filosofie
Bij Nikolaihof is tijd het belangrijkste gereedschap. In de wijngaard wordt gewerkt zonder herbiciden, pesticiden en kunstmest; in plaats daarvan komen brandnetelgier, heermoesthee, valeriaandruppels en de klassieke biodynamische preparaten in sterke verdunning aan bod. Groenbemesting, handwerk en lage opbrengsten spreken voor zich.
In de kelder geldt hetzelfde principe: spontane gisting met de eigen gisten uit de wijngaard, nauwelijks klaring en een lange rijping op de fijne gistcellen in groot houten fust. Daardoor komen de wijnen vaak veel later op de markt dan bij de buren – sommige pas na jaren. Het resultaat zijn droge witte wijnen die jong eerder terughoudend en streng overkomen en hun diepte pas met flesrijping tonen. Het alcoholgehalte blijft relatief gematigd, de textuur is rustig en ziltig in plaats van weelderig.
Steinfeder, Federspiel, Smaragd – en 'Reserve'
Als lid van Vinea Wachau deelt het goed zijn Wachau-wijnen in volgens het regionale driestappensysteem:
- Steinfeder: de lichtste categorie, geurig en maximaal 11,5 % vol.
- Federspiel: klassieke, middelzware Wachau-wijnen met circa 11,5 tot 12,5 % vol.
- Smaragd: de rijpste druiven, dichte en bewaarwaardige topwijnen boven 12,5 % vol.
Omdat een deel van de wijngaarden – vooral de laag Steiner Hund – over de grens van de Wachau in het Kremstal ligt, mogen die wijnen de Vinea-aanduidingen niet dragen. Ze verschijnen in plaats daarvan als 'Reserve' en tonen een eigen, kiezelig-koel karakter.
Bekende lagen & wijnen
- Im Weingebirge – de kernlaag rond Mautern, met löss op de hogere terrassen en diepe bovengrond op oergesteente lager op de helling; ze geldt als een van de oudste met naam overgeleverde wijngaarden van Europa
- Vom Stein – gneisbodem met glimmerinsluitsels, bron van bijzonder strakke, minerale Rieslingen
- Klausberg – geterrasseerde Wachau-laag, klassiek voor zowel Grüner Veltliner als Riesling
- Steiner Hund – oergesteente met riviergrind, gelegen in het Kremstal en daarom als 'Reserve' geëtiketteerd
De bekendste wijn is de Riesling 'Vinothek': hij rijpt vele jaren op groot houten fust voordat hij wordt gebotteld. Daarnaast staan een precieze Grüner Veltliner 'Hefeabzug' en de Federspiel- en Smaragd-wijnen van de afzonderlijke lagen, plus kleine hoeveelheden edelzoete specialiteiten en een eigen assortiment druivensap, azijn en siroop. Het hof runt bovendien een bekende wijnstube in de historische gebouwen.
Onderscheidingen
De grootste stunt lukte in 2014: de Riesling Vinothek 1995, ongeveer 17 jaar op houten fust gerijpt en pas in 2012 gebotteld, kreeg in de Wine Advocate 100 punten – als eerste Oostenrijkse wijn ooit. In dezelfde ronde werden meer dan een dozijn andere wijnen van het huis met 90 punten of meer beoordeeld. Daarnaast wordt Nikolaihof internationaal vooral geroemd als pionier: nauwelijks een ander wijngoed kan bogen op een biodynamische praktijk die sinds 1971 onafgebroken loopt. Ongeveer 70 % van de jaarlijks circa 100.000 flessen gaat naar de export – naar zo'n 40 landen.